فصل يك بازارها بازارها و بازارچه‌هاى بيرجند در دامنهء شيب شمالى تپّه‌هاى شهر - در دو سوى « رود » - واقع بودند ؛ و « رود » آن‌ها را به دو بخش تقسيم مىكرد . بازارهاى اصلى و قديمى و معتبر در جنوب « رود » - مانند كوچه‌هايى از شرق به غرب و به‌ندرت از شمال به جنوب - امتداد داشت . برخى از اين بازارها و بازارچه‌ها ويژهء بازرگانان يا پيشه‌وران معيّنى بود و در برخى از همه نوع دكّان ديده مىشد « 1 » . بازارهاى شمالى « رود » در حقيقت دكّان‌هايى به‌هم پيوسته بودند كه در كنار هم ساخته شده و بيشتر به صاحبان پيشه‌ها اختصاص داشتند و در هرچند يا چندين دكّان آن‌ها پيشه‌وران خاصّى به كسب و كار مشغول بودند . جنوب اين بازارها ديوار نداشت و درهاى دكّان‌ها رو به « رود » باز مىشد و چون كف « رود » از جاى دكّان‌ها گودتر و پايين‌تر بود خطر سيل آن‌ها را زياد تهديد نمىكرد . در آن زمان در بيرجند جمعا بيست و پنج بازار يا بازارچهء بزرگ و كوچك - در دو سوى « رود » فعّال بود ؛ بدين شرح : الف - بازارهاى جنوب « رود » : مهمترين و معتبرترين و قديمىترين بازارهاى شهر در اين بخش واقع بودند كه به ترتيب از

--> ( 1 ) . ميرزا خانلر خان اعتصام الملك در سفرنامهء خود جزء خاطرات روز يكشنبه بيستم ماه جمادى الاولى سال 1294 قمرى ( 1256 خورشيدى ) دربارهء بازار بيرجند مىنويسد : « . . . امّا بازار و دكاكين قديم و جديد همه به وضع دهات است . بازار سرپوشيده ندارد . كنار كوچه‌ها هم اتاق‌هايى است كه يك در دارد ، داخل كه مىشويد از هر متاعى گذاشته مىفروشند ، دو كاروانسراى تاجرنشين‌آباد هم به نظرم آمد ، بعد از گردش به منزل آمدم » . سفرنامه ميرزا خانلر خان اعتصام الملك . به كوشش منوچهر محمودى . ص 192 .